Opvliegend en onheilspellend – Mendelssohns Elias

rfp1827_1500x560_13

Wat zijn tijd nodig had, zo meende Mendelssohn in 1838, was een waarheidsprofeet die sterk en actief, maar ook woest en streng optrad. Iemand als de profeet Elias dus, wiens levensverhaal hij omwerkte tot een indrukwekkend oratorium met operateske allures. Zijn oudtestamentische meesterwerk over hebzucht en egoïsme als tijdbom in het hart van de samenleving is nog steeds brandend actueel. Eind maart klaart Philippe Herreweghe de lijntjes uit Mendelssohns prachtvolle koren en laat zich bijstaan door een schare topsolisten.

Orkest-, koor-, piano- en kamermuziek, liederen of oratoria: er is nauwelijks een genre te bedenken dat Felix Mendelssohn niet met één of meerdere meesterwerken heeft verrijkt. Alleen al omwille van zijn prestaties als uitvoerend musicus – pianist, organist, dirigent – verdient zijn naam een plaatsje in elk muziekhistorisch handboek. Hij bezorgde het Gewandhausorchester de faam die het nog steeds geniet, lag aan de basis van het conservatorium van Leipzig en was de gangmaker van de negentiende-eeuwse Bachrevival. Zijn brede interesse in kunst, zijn enorme belezenheid, zijn talloze reiservaringen, zijn filosofische en wetenschappelijke kennis en zijn artistieke en literaire talent maakten van hem een romantische tegenhanger van de renaissancistische ‘uomo universale’.

Voor Robert Schumann was zijn vriend Mendelssohn ‘de Mozart van de negentiende eeuw, de verstandigste musicus, de man die de tegenstrijdigheden van zijn tijd het beste doorzag en ze ook met elkaar wist te verzoenen.’ Tijdens zijn leven gold hij als een van Europa’s belangrijkste componisten, maar na zijn dood taande zijn invloed. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd zijn muziek als conservatief, kleurloos, voorspelbaar en braaf ervaren. Met name Richard Wagners postume en hatelijke afrekening met Mendelssohn bleef tot ver in de twintigste eeuw nazinderen, met als triest dieptepunt de jaren 1930 waarin Mendelssohns joodse afkomst de doodsteek betekende voor zijn faam. ‘Alles wat zijn tijdgenoten hadden geapprecieerd, werd zwartgemaakt’, wist Arnold Schönberg over deze periode. Intussen is het tij gekeerd, en kunnen Mendelssohns stilistische verwezenlijkingen en vernieuwingsdrang weer rekenen op algemene bijval.

Zijn grote oratorium Elias – gemodelleerd naar de barokke oratoria van Händel en de passies van Bach – is zonder twijfel een van de grootste negentiende-eeuwse werken voor koor en orkest. Over de hoofdpersoon schreef Mendelssohn: ‘Ik heb mij Elias als een echte profeet voorgesteld, sterk, gedreven, ook wel opvliegend en onheilspellend, wars van hof- en volksintriges en toch als door engelenvleugelen gedragen’. In prachtige aria’s en indrukwekkende koren, gekleurd door een rijke orkestratie, neemt Mendelssohn zijn publiek mee naar het oudtestamentische Israël en een van zijn belangrijkste personages: de profeet Elias die met gevaar voor eigen leven de confrontatie aangaat met koning Achab. Het Bijbelse onderwerp leent zich tot enkele dramatische hoogtepunten: het lijdende volk dat onder droogte en misoogsten gebukt gaat, de offerwedstrijd waarin God zowel verzengend vuur als voedende regen stuurt en de hemelvaart van Elias. Het dramatische aspect doet de grens tussen opera en oratorium vervagen. Even talrijk zijn de ontroerende en intieme momenten, waarin de Mendelssohn van de Lieder ohne Worte de bovenhand krijgt.

Mendelssohn begon met de voorbereidingen van het oratorium Elias onmiddellijk na de eerste uitvoering van zijn oratorium Paulus in 1836. Met zijn jeugdvriend Karl Klingemann en de theoloog Julius Schubring correspondeerde hij over de opzet van het werk, waarin – net als in Paulus – uitsluitend Bijbelteksten zouden voorkomen. Het opzetten van de structuur bleek echter moeilijker dan verwacht, zodat Mendelssohn het werk liet liggen. Elias zou nooit zijn afgewerkt indien de componist niet van het Birmingham Music Festival de opdracht kreeg om een groot koorwerk te schrijven. Hij haalde de oude schetsen weer te voorschijn en gaf Schubring de taak om passende Bijbelteksten bij elkaar te zoeken. In grote haast werd het werk voltooid, en op 26 augustus 1846 brachten zo’n vierhonderd uitvoerders – in het Engels – de première. Het succes was groot, maar Mendelssohn was niet tevreden. Hij werkte het oratorium om en in 1847, het jaar van zijn overlijden, kreeg het werk zijn definitieve vorm.

Mendelssohn hechtte grote waarde aan die dramatische voortgang. Anders dan in Paulus zag hij af van een verteller. Alle gebeurtenissen worden uitgewerkt door de activiteiten van de deelnemers. De handeling zet in met de vloek van de profeet en ontvouwt zich in de loop van het stuk uitsluitend in dialogen. Niet alle tijdgenoten waren opgezet met deze directe aanpak en theatrale verteltrant. In het bijzonder het deel waarin Elias het zoontje van de weduwe van Sarfat weer tot leven wekt, werd algemeen als ‘te opera-achtig’ beschouwd. In het belang van een levendig dramatisch verloop ging Mendelssohn tot de grens van wat een oratorium hebben kan.

Niet in de laatste plaats gaf het onderwerp gelegenheid tot het componeren van ‘lekker dikke, sterke, volle koren’, zoals de componist het zelf uitdrukte. Mendelssohns koor treedt dramaturgisch gezien op als het volk van Israël, als priesters van Baal en als serafijnen. Het verwoordt bovendien een aantal meer algemeen religieuze beschouwingen en spreekt ook boodschappen uit die relevant zijn voor een publiek van nu.

Vr 24.03.2017 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Za 25.03.2017 — 20:15
De Doelen, Rotterdam
Zo 26.03.2017 — 15:00
Muziekcentrum De Bijloke, Gent
Philippe Herreweghe dirigent
Carolyn Sampson sopraan
Stefanie Irányi alt
Maximilian Schmitt tenor
David Soar bas
Collegium Vocale Gent
Mendelssohn Elias
Tickets vanaf €30
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s