Vermaak en vernieuwing op het podium van de Ballets Russes

ballets-russesGeen stad waarin zoveel oorstrelende orkestklanken in première gingen als in het Parijs van de jaren om en rond de Eerste Wereldoorlog. Dirigent Juraj Valcuha stelde een programma samen waarin sprookjesachtige schitteringen fijn verweven zijn met puur entertainment. Stravinski bracht het Parijse publiek een zwak voor Russische folklore bij, terwijl Ravel grossierde in zwierige mirakeltonen. Tussen al dat moois brengt Simone Lamsma het verrukkelijk virtuoze Vierde vioolconcerto van Henri Vieuxtemps.

De vuurvogel versloeg de Fransen bij zijn première aan de Parijse Opéra in 1910 op eigen terrein: dat van het ballet. Al sinds de zestiende eeuw belichaamde ballet de macht van de Franse adel en zijn zin voor verfijning. In Rusland leefden de aristocraten in de overtuiging dat alles wat Frans was, inclusief de Franse taal, hen eenzelfde prestige verschafte. Bijgevolg maakte ballet aan het begin van de negentiende eeuw zijn intrede aan de Russische hoven. Componisten, choreografen en dansers werden eveneens geïmporteerd. Kunstenaars van eigen bodem werden immers niet in staat geacht tot hetzelfde niveau van artistieke verfijning. Tsjajkovski leverde uiteraard het onomstotelijke tegenbewijs: zijn ‘klassieke’ balletten overtroffen zelfs die van zijn Franse tijdgenoten.

Vele Russische componisten achtten het genre op hun beurt ongeschikt voor de compositie van kwalitatief hoogstaande muziek. Rimski-Korsakov schreef zelfs met klem dat hij er niet aan dacht ooit balletmuziek te schrijven. Ballet was volgens hem ‘ontaarde kunst’. Het is bijna ironisch dat uitgerekend een leerling van Rimski-Korsakov – Stravinski – deelnam aan het veroorzaken van een kentering in het genre. Russische folklore, magische harmonieën à la Rimski-Korsakov en een buitenproportionele orkestkracht gaven de muziek van Stravinski’s De vuurvogel een innovatief, exotisch aangezicht en bliezen ouderwetse Franse balletformules nieuw leven in.

De gesofisticeerde high society in Parijs kon zich nu laven aan een modernistische – zeker niet minder hedonistische, maar artistiek interessantere – vorm van ballet. Tegelijk met de lancering van dit frisse, Russische ‘exportproduct’ trad Stravinski toe tot het clubje van invloedrijke avantgardisten in Europa. Het zou echter al te simplistisch zijn te stellen dat hij daar in zijn eentje voor gezorgd had. Via het multimediale platform dat ballet bood, zou Parijs gedurende de komende twintig jaar zichzelf immers verliezen in de ene verrukkende innovatie na de andere dankzij één centrale figuur: Sergej Diaghilev.

Diaghilev schreef ooit aan de toenmalige koning van Spanje: ‘Majesteit, ik ben zoals u. Ik werk niet. Ik doe niets, maar ik ben onmisbaar.’ Als ‘kunstmakelaar’ stond Diaghilev in het middelpunt van een uitgestrekt sociaal netwerk van dansers, choreografen, componisten, schilders en ontwerpers. Hij leerde die aanvankelijk in Rusland kennen via de kunstenaarsbeweging ‘Mir Iskoesstva’ (‘De Kunstwereld’), maar vanaf 1906 voerde Diaghilev ook ‘exportcampagnes’ in Parijs. In 1909 vormde hij ‘Les Ballets Russes’, een rondtrekkend balletgezelschap zonder vast personeel en vaste financiële ondersteuning dat het vehikel zou worden voor het ideaalbeeld van Mir Iskoesstva: kunst als synthese van diverse kunstvormen.

Zo speelde Diaghilev de vele innovatieve en veelbelovende kunstenaars in zijn adresboekje tegenover elkaar uit, terwijl hij hen zelf een eindproduct voorspiegelde. Artistieke ontwikkelingen die zich voordeden op diverse geïsoleerde eilanden – in dans, muziek, design, schilderkunst en literatuur – kwamen bijgevolg samen op één platform: dat van het ballet. De komende twintig jaar passeerden diverse stromingen binnen het modernisme – impressionisme, expressionisme, futurisme, kubisme – de revue via het totaalspektakel dat de Ballets Russes presenteerde. De formule werkte zelfs zodanig goed dat ze een rimpeleffect had op de meer decoratieve zaken in het leven: kostuums (sommige ontworpen door Coco Chanel!), juwelen, meubelen… op het podium veroorzaakten heuse modetrends.    

Wat de muziek voor de Ballets Russes betrof, slaagde Diaghilev erin een hele resem componisten te engageren: Debussy, Milhaud, Poulenc, Ravel, Respighi, Satie, Richard Strauss, Prokofjev… De muziek kon op verschillende manieren tot stand komen. Bij balletten als De vuurvogel ontwierp de choreograaf eerst een scenario alvorens de componist aan de slag ging. Andersom kon de muziek ook als eerste tot stand komen, al leidde die werkwijze soms tot spanningen. Zo achtte Diaghilev La valse van Ravel uiteindelijk niet geschikt om op te dansen en moest de muziek in première gaan als concertwerk. Veel succes hadden ook de tot ballet herschapen werken van Chopin (Les Sylphides) en Schumann (Le carnaval, Papillons).

Hoewel de artistieke innovaties gemakkelijk ingang vonden, liep het wel eens uit op een relletje, getuige de première van Stravinski’s Le sacre du printemps . Onderwerp, muziek, beweging, choreografische stijl, decor en kostuums droegen alle de sporen van experimentele vernieuwing. Bovendien ging er van deze elementen een barbaarse dreiging uit die wellicht inging tegen de verwachtingen van een op luxueus hedonisme belust publiek. Anderzijds: is er een betere manier om van spannende controverse te genieten dan er zelf bij te zijn? Om niemand op ideeën te brengen, reiken we toch maar liever volgende paradox aan: door tegelijkertijd te shockeren en te behagen, werd ballet door toedoen van Diaghilev en de Ballets Russes niet meer als decoratief entertainment gezien, maar als een ware ‘schone’ kunst. SV

Za 18.02.2017 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Zo 19.02.2017 — 11:00
Het Concertgebouw, Amsterdam
Juraj Valcuha dirigent
Simone Lamsma viool
Ravel Ma mère l’Oye (cinq pièces enfantines)
Vieuxtemps Vioolconcerto nr. 4
Stravinski L’Oiseau de feu (suite, versie 1945)
Ravel La valse (poème choréographique)
Tickets vanaf €25
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s