De dwarse strijkerskunst van Leila Josefowicz

‘Muziek die me niks te zeggen heeft, wil ik niet spelen.’

leilaLang geleden was ze het gezicht van Chanel en werkte ze zich als violiste in de kijker met klassieke vioolconcerto’s. Die tijd is intussen voorbij. Leila Josefowicz, de Amerikaans-Canadese violiste, legt zich de laatste tijd uitsluitend toe op het spelen van moderne en hedendaagse muziek. ‘Op dit moment ben ik bijna honderd procent actueel.’ Bijna, want eind januari soleert ze bij deFilharmonie in misschien wel het mooiste vioolconcerto uit de voorbije eeuw.

Tal van wonderkinderen worden publiek bezit en deemsteren daarna weg in stilte. Leila Josefowicz bewijst dat het anders kan, mits je de platgetreden paden vermijdt. De in Canada geboren violiste kreeg op drie jaar een viooltje in de handen gestopt. De oefeningen van de Suzuki-methode gingen haar vlotjes af, op acht jaar soleerde ze in het eerste vioolconcerto van Max Bruch. Intussen was ze met haar familie naar de Amerikaanse Oostkust verhuisd, waar ze als tienjarig viooltalent opgevoerd werd op de televisie. Overdag studeerde ze aan het prestigieuze Curtis Institute of Music in Philadelphia, ’s avonds luisterde ze naar jazz en popmuziek. Op zestien debuteerde ze in Carnegie Hall en tekende ze haar eerste platencontract. Daarna ging het snel: in geen tijd stond Josefowicz op alle grote podia ter wereld. Haar frisse, slim gefraseerde vioolspel werd bewonderd door pers en publiek. Ook haar looks gingen niet onopgemerkt voorbij. Toen ze twintig werd, leende ze haar gezicht voor het nieuwste parfum van Chanel. De eenentwintigste eeuw brak aan en Josefowicz leek voorbestemd om een regelrechte superster te worden.

Maar dan gebeurde het onverwachte. Josefowicz begon de rol van de concertviolist in vraag te stellen. Toen ze in 2002 optrad met het vioolconcerto van Mendelssohn, knapte er iets. ‘Ik besefte ineens dat ik deze muziek al een miljoen keer gespeeld had. Ik deed de partituur toe en zei tot mezelf: “Dit is wat ik doe. Wil ik dit werkelijk steeds opnieuw op dezelfde manier doen? Deze vingerzettingen, deze kleurverschuiving, deze boogstreken?” Ik ontdeed mezelf van alles wat ik wist en stelde het stuk opnieuw in vraag. Veel van wat ik deed, veranderde ik. Naar mijn gevoel zijn er te weinig muzikanten die bereid zijn om dat doen.’ 

Josefowicz maakte een radicale beslissing: minder concerten wilde ze spelen, maar ook minder voor de hand liggende muziek. ‘Ik had geen keuze’, zo vertelde ze daarover een tiental jaren geleden aan een Britse krant. ‘Er zijn nu eenmaal muziekstukken die een uitlaatklep zijn voor wat ik wil zeggen. Muziek die me niks te zeggen heeft, wil ik niet langer spelen. Ik ben enorm selectief geworden in wat ik wil uitvoeren. De muziek die ik aan het hart draag, is muziek met een heftige emotionele inhoud. Geen mathematische muziek, maar muziek met sterke ritmes en extreme lyriek. Muziek die door een foute uitvoerder makkelijk vermoord kan worden.’

Drumtoestel
Door haar agenda open te maken en zich te verzetten tegen het mainstreammusiceren werd Josefowicz een betere violiste en een gelukkiger mens. ‘Hoe meer je meemaakt als mens, hoe meer er is om met anderen te delen. Als ik alleen maar zou optreden en niks aan levenservaring zou opdoen, hoe zou mijn vioolspel zich dan ontwikkelen? Als je een violist hoort spelen, kom je ook veel te weten over hoe hij of zij in het leven staat. Hoe ver wil zo iemand gaan, hoeveel wil hij in de waagschaal stellen, hoeveel emoties wil hij wegschenken?’ Anderzijds beseft ze ook dat een muzikant niet voor de muziek mag gaan staan. ‘Je moet ook nederig zijn om een werk uit te voeren. Als je egoïstisch bent of gevoelloos, dan zal de muziek daaronder leiden.’ Een violist, aldus Josefowicz, is afhankelijk van andermans muziek, en dus komt het erop aan om via je instrument een eigen stem en persoonlijkheid te ontwikkelen. ‘Ik werd in mijn jeugd zo intensief voorbereid voor het concertpodium, dat ik mijn eigen oordelen en ideeën uitschakelde. Nu ik ouder ben, weet ik wat ik voel en wat ik wil, en ik heb de taal en traditie van muziek om dat uit te drukken.’

Als muzikante houdt ze haar oren open voor alle soorten muziek. Kings of Leon, Justin Timberlake, Eminem of Karlheinz Stockhausen: Josefowicz kan het allemaal smaken, zolang de muziek maar iets overdraagt. Naar eigen zeggen is haar gretige, gedreven vioolklank beïnvloed door de energie van Whitney Houston, die ze in haar jeugd bewonderde. Niet toevallig hecht ze tijdens het spelen veel belang aan ritme: wat geen ritme heeft, draagt volgens haar geen leven in zich. Haar eigen viool omschrijft ze zelf het liefste als een drumtoestel: een slagwerkinstrument dat via ritmes geluiden, sferen, stemmingen en gevoelens overdraagt.

Het mag niet verbazen dat Josefowicz meer waarde hecht aan live opvoeringen dan aan opnames. Voor een topvioliste is haar discografie opvallend magertjes: na de platen die ze in de jaren 1990 uitbracht, betreedt ze slechts bij hoge uitzondering de opnamestudio. Wie wil horen hoe ze over de snaren strijkt, moet haar bijgevolg op het podium aan het werk zien. Haar eigen vioolspel omschrijft ze graag als een vorm van improviseren. ‘Het woord “zoeken” lijkt me een goede omschrijving. Ik neem er geen vrede mee om de noten te spelen zoals ze op het blad staan. Liever dan dat neem ik risico’s. Ik vind het bijvoorbeeld fascinerend om te zien hoe kleine accentveranderingen de muziek helemaal kunnen veranderen. Ik denk dan ook steeds vanuit de betekenis van de muziek.’

The Simpsons
Dat klassieke muziek aan het infuus hangt, je zal het Josefowicz niet zo snel horen zeggen. De topvioliste nam enkele jaren geleden het dappere besluit om zich voortaan enkel te focussen op moderne en hedendaagse muziek. ‘Op dit moment ben ik bijna honderd procent actueel’, zo vertelde ze vorig jaar. ‘Ik denk steeds vaker dat het mijn doel is om het vioolrepertoire uit te breiden. Als ik, zeg maar, tien geweldige, nieuwe vioolconcerto’s aan het repertoire kan toevoegen voor ik ermee stop, dan zou dat geweldig zijn. Dan zal het allemaal de moeite waard geweest zijn.’

En dus maakt Josefowicz er een erezaak van om actuele muziek tot haar core business te verheffen. Met succes: onlangs bedacht de gerenommeerde componist John Adams haar met een spectaculair, overrompelend vioolconcerto. Scheherazade.2 , dat vorig seizoen in wereldpremière ging, is een stuk op maat van haar onverschrokken musiceerdrift. De relatie tussen Josefowicz en Adams gaat terug tot het begin van deze eeuw, toen de violiste met diens (titelloze) Vioolconcerto de wereld afreisde. Mede dankzij Josefowicz’ inspanningen groeide Adams’ eerste vioolconcerto uit tot een hedendaagse klassieker. ‘Mijn vioolspel in deze muziek glijdt als een hand in een handschoen. Ik ben verrukt dat ik met een levende componist bevriend ben. Samen kunnen we spreken over de muziek van The Supremes of Cream of over een televisiereeks als The Simpsons .’    

Ik ben verrukt dat ik met een levende componist bevriend ben. Samen kunnen we spreken over de muziek van The Supremes of Cream of over een televisiereeks als The Simpsons.

Goed mogelijk dat ook Scheherazade.2 dezelfde opmars zal maken. In een recente opname van dat kersverse werk speelt Josefowicz zich de ziel uit het lijf. De partituur, volgens Adams een ‘dramatische symfonie voor viool en orkest’, vereist dan ook de virtuoze precisie en absolute overgave die eigen is aan haar speelstijl. De titel van Adams’ nieuwe werk verwijst uiteraard naar de beroemde, oriëntalistische orkestfantasie van Rimski-Korsakov, waarin de viool een hoofdrol speelt. In deze ‘update’ gaat het niet langer over de sprookjeswereld van Duizend-en-één-nacht, maar over de rol van verdrukte vrouwen in het Midden-Oosten. Adams omschreef de vioolpartij als een ‘beeldschone jonge vrouw met veel lef en persoonlijke kracht’ die het moet opnemen tegen een obsessief orkestapparaat. Zelf omschreef Josefowicz het werk als ‘een theaterstuk met geluid’, een muziekstuk dat haar uitdaagt om de typische rol van concertsolist te herdenken. ‘Hoe klinkt het om ter dood veroordeeld te worden? Dat soort gevoelens moet ik in muziek overbrengen naar het publiek.’

Eind januari zal Josefowicz een heel ander scala aan gevoelens en emoties moeten bovenhalen. Dan soleert ze bij deFilharmonie in het Vioolconcerto van Alban Berg: twaalftoonsmuziek die klinkt alsof ze uit het hart gegrepen is. Boek nu alvast uw ticket, want dat Josefowicz garant staat voor een onvergetelijke uitvoering staat nu al vast. TJ

Vr 20.01.2017 — 20:00
Muziekcentrum De Bijloke, Gent
Za 21.01.2017 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
David Zinman dirigent
Leila Josefowicz viool
Berg Vioolconcerto, ‘Dem Andenken eines Engels’
Mahler Symfonie nr. 5
Tickets vanaf €25
  infotickets

Categorieën:Portret

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s